آبخیزداری
آبخیزداری
تعریف آبخیزداری:
آبخيز واحدي هيدرولوژيک است که به عنوان واحد فيزيکي, بيولوژيکي, سياسي, اجتماعي و اقتصادي براي طراحي ومديريت منابع طبيعي (آب, خاک , پوشش گياهي) پذيرفته شده است.
به عبارت ديگر آبخيز منطقه اي توپوگرافي است که توسط يک سيستم رودخانه زهکشي ميشود.
آبخيزداري عبارت است از فرآيند تنظيم و اجراي اقدامات مناسب به منظور اداره منابع موجود
در آبخيز ، باكسب منافع ، بدون آسيب رساندن به موجوديت اين منابع.
آبخیزداری یعنی تغذیه سفره آبهای زیر زمینی و افزایش تولید محصول، بهره گیری از مجموعه گسترده دانش و تجربه است در راه یافتن راه های پیشگیری و رویارویی با فرسایش خاک و سیلابهای مخرب، حفظ و احیاء آبخیزهای بحرانی، بهره برداری کامل از سرمایه گذاریهای هنگفت مالی در منابع اقتصادی کشور، بهره برداری مناسب و درست از منابع طبیعی و کشاورزی حوزه های آبخیز، تقویت پوشش گیاهی و کاهش زیانهای سیل های ویرانگر.
علم آبخيزداري در اوايل قرن بيستم به دلايل زير ايجاد شده است :
1- کسب دانش وآگاهي بيشتر درمورد دوره هيدرولوژيک وعملکرد آن.
2-افزايش جمعيت وفشار حاصله از آن به اراضي ومنابع آب.
3-افزايش بيش از حد مصرف آب که ناشي از پيشرفت فن آوري وبالا رفتن سطح زندگي مردم
بوده است.
4- بروز مشکلات جديد وپيچيده مرتبط باآب از جمله: مشکل وجود مناطق سيل گير, ايجاد آلودگي
آب, سکونت در مناطق خشک و...
مديران امور برنامه ريزي, سرانجام پي بردند که آبخيز ميتواند به عنوان بهترين واحد طبيعي براي اداره منابع طبيعي محسوب شود.
در اثر عدم اطلاع از روشهای بهره برداری صحیح ، جنگلها و مراتع سر سبز به بیابانهای بی آب و علف بدل می شوند. متاسفانه بعضی افراد بدنبال کسب درآمد بیشتر اقدام به شخم این اراضی جهت کشت دیم می کنند که خود زمینه را جهت فرسایش و تخریب بیشتر زمین فراهم می کند.
بوته کنی ، قطع درختان و چرای مفرط در مراتع نهایتا" مراتع و جنگلها را به بیابانهای خشک و بی آب و علف تبدیل خواهد کرد. آثار زندگی گیاه و دام در این بیابانها کمتر به چشم می خورد و حسرت دیدن آب و سر سبزی را بر دل هر بیننده ای به جای می گذارد.
با ادامه روند تخریب مراتع ، گیاهان مرتعی در سطح مراتع از بین رفته و بعلت کمبود علوفه عشایر مجبور به فروش دام های خود شده و برای امرار معاش راهی شهرها می شوند.
فرسایش خاک هر سال شدیدتر شده و با هر بارندگی ، خاک با ارزش از دسترس خارج می شود. با فقیر شدن پوشش گیاهی ، دامداران مجبور به تعلیف دام با استفاده از سر شاخه های درختان و علوفه های دستی می شوند. کمبود علوفه باعث سوء تغذیه ، ضعف و بیماری دام می گردد و کاهش تولید گوشت و شیر و کم شدن درآمد دامداران را بدنبال خواهد داشت.
با از بین رفتن پوشش گیاهی در سطح مراتع در مواقع بارندگی ، آب بدون اینکه در خاک نفوذ کند به سرعت روی سطح زمین جاری شده و جویبارهای کوچک دست به دست یکدیگر می دهند و سیلابهای بزرگی به راه می افتد که در مسیر خود چادر های عشایر ، روستاهای پائین دست ، جاده ها ، پلها و زمینهای زراعی را تخریب می کند.
با انجام عملیات آبخیزداری و احیاء پوشش گیاهی شرایط مجددا" جهت بهره برداری با مدیریت صحیح فراهم می گردد. باید دانست که در این مرحله نیز چنانچه بدون توجه به نکات فنی بهره برداری صورت گیرد ، امکان تخریب و بیابانزائی وجود دارد و سرمایه و بودجه صرف شده به هدر خواهد رفت. نکته قابل توجه این است که قبل از تخریب مرتع باید با کمک کارشناسان بنحوی از مراتع استفاده شود که نیاز به اجراء طرحهای پر هزینه احیاء مراتع نداشته باشیم.
هدف مديريت منابع آبخيز عبارتند از (اهداف آبخيزداري):
تحت كنترل درآوردن عمليات كشاورزي ، دامپروري ، ساختمان سازي ، راهسازي ، قطع درختان و به طور كلي هرگونه عملي چه مفيد و چه مضر ، چه مثبت و چه منفي ، ارزيابي آنها و توجه به وضعيت آبخيز براساس خصوصيات زمين شناسي ، خاك شناسي ، پوشش گياهي ، اقليم شناسي ، هيدرولوژي و ارائه رهنمودها و پيشنهادها جهت اجرا و مديريت صحيح در مورد همه عوامل طبيعي و زيستي هر اكوسيستم در واحدهاي طبيعي خاص و اعمال مديريت بر روي عواملي كه در توزيع آب و كيفيت هيدرولوژيكي تاثير دارند ، تا به صورت مطلوب وعلمي ، خاك حوضه آبخيز از فرسايش حفظ گردد.
آبخيزداري الهي ترين نگاه به طبيعت است و آبخيزدار را ميتوان پزشك طبيعت ناميد. يك آبخيزدار خوب با بررسي دقيق و مطالعه علمي حوضه آبخيز ، به تعبيري دردهاي يك حوضه را شناخته ، ودرجهت درمان آن برنامه ريزي ميكند. آبخيزداري با نگاهي خدا گونه عرصه طبيعت را براي زيست و بهره برداري انسان مهيا ميكند.
شايد اين تعابير كمي اغراق آميز به نظر برسد ، اما ميشود تمام علوم راهديه اي از جانب خدا براي حكومت بر كره خاك دانست. اگر ما با اين ديد به علوم نگاه كنيم ، هرگز آنها را در راه نابودي نوع بشر به كار نخواهيم بست.
-علوم مرتبط با آبخيزداري:
يک پروژه ساده آبخيزداري از چند مطالعه مستقل تشکيل شده است که هر کدام کارشناس مربوط به خودش را ميخواهد:
1- مطالعه فيريوگرافي:اين مطالعه به بررسي خصوصيات ظاهري آبخيز ميپردازد.
2- مطالعه هواشناسي: به طور کلي به بررسي اقليم منطقه ميپردازد.
3- مطالعه هيدرولوژي: به بررسي آبهاي موجود در منطقه ميپردازد.
4- مطالعه خاک شناسي: به مطالعه انواع خاکهاي موجود در منطقه وپتانسيل هاي آن ميپردازد.
5- مطالعه زمين شناسي: به بررسي جنس ونوع سازندها و برخي عوامل مورفولوژيکي وقدمت سازندها وعوامل تشکيل آنها ميپردازد.
6- مطالعه فرسايش و رسوب: به بررسي انواع فرسايش در حوضه وفرسايش پذيري وپتانسيل رسوبگذاري رودخانه ميپردازد.
7- مطالعه پوشش گياهي: به بررسي تيپهاي مختلف گياهي منطقه ميپردازد وبرنامه چرا و شدت چرا را تعيين ميکند ودرصد وجود کلاسهاي مختلف را در حوضه مشخص ميکند.
8- مطالعه اقتصادي: به بررسي شاخصهاي اقتصادي وارزيابي اقتصادي طرح مي پردازد.
9- مطالعه کشاورزي واجتماعي: به بررسي عوامل کشاورزي واجتماعي آبخيز نشينان ميپردازد,شاخصهايي از قبيل: جمعيت, تعداد خانوار, چگونگي کسب درآمد, تعداد دام,انواع محصولات کشاورزي منطقه و... در اين مطالعه بررسي مي شود.
10-عمليات بيولوژيک: به ارائه طرحهاي کاشت نهال, بذر کاري و... براي حفظ عرصه طبيعي آبخيز(از نظر پوشش گياهي) وبهبود وضعيت آن , وتثبيت بيولوژيک خاک از طريق پوشش گياهي مي پردازد.
11-عمليات مکانيکي: ارائه طرحهايي از قبيل احداث بندهاي خاکي, گابيون, خشکه چين وعمليات ذخيره نزولات آسماني از طريق احداث فارو, تراس وبانکت بندي در اين مجموعه مي باشد.
12- تلفيق: به تعبيري عصاره مطالعات فوق مي باشد که طرحي جامع وکلي ارائه ميدهد وتعيين واحدهاي کاري همگن از بخشهاي تلفيق به حساب مي آيد که در آن نقشه هاي تهيه شده از هر گزارش روي هم قرار مي گيرد و پليگون هاي حاصل به عنوان واحدکاري معرفي مي شوند.
تلفيق گر براي هر يک از اين واحدها عمليات خاصي را پيشنهاد مي کند.
در اين واحدها خصوصياتي از قبيل نوع خاک, مساحت, نوع تيپ (اعم از تيپهاي گياهي, رخنمون سنگي, زمينهاي ديم وزراعي و...),گروه هيدرولژيک خاک ,عمق خاک, بافت خاک , پتانسيل توليد هرزآب و... مشخص مي شود.
GIS:Geography Information System
يک نرم افزار تلفيق گر به طور عام است که در منابع طبيعي و آبخيزداري نيز کاربرد دارد.
اين نرم افزار مي تواند به عنوان يک تلفيق گر با دقت بسيار بالا عمل کند.
Arc view
معمول ترين و شناخته شده ترين نرم افزار دراين زمينه به شمار مي رود.
يک متخصص در رشته آبخيزداري مي تواند برحسب نياز وعلاقه در تمام مطالعات فوق صاحب نظر باشد. لازم به ذکر است ارزيابي اقتصادي طرح در قسمت مطالعه اقتصادي مي باشد که در آن به توجيح اقتصادي طرح پرداخته مي شود.
مساحت حوزه هاي آبخيز
مساحت حوزه هاي آبخيز کوهستاني در حوزه هاي داخلي 113793.5482 هزار هکتار، در حوزه هاي سد 33018.489 هزار هکتار و در حوزه هاي رودخانه اي 13894.337 هزار هکتار مي باشد.
عمليات اصلاحي در حوضه هاي آبخيز:
اين عمليات هنگامي صورت مي پذيرد که حوضه اي دچار تخريب يا فرسايش شود و به طور کلي شامل سه گروه عمليات مکانيکي،بيولوژيک و ويژه است
- عمليات مکانيکي شامل اصلاح شيب آبراهه ها از طريق احداث بند ها و سد ها ،ايجاد کنتور فارو جهت نفوذ دادن آب به داخل خاک ، تراس بندي و بانکت سازي، ديواره سازي براي حفاظت کناره هاي بستر رودخانه و ... مي باشد.
- عمليات بيولوژيکي شامل کاشت گونه هاي گياهي مناسب،کشت نواري،کودپاشي در خاک هاي فقير و ... است.
- عمليات ويژه نيز شامل اعمال مديريت هاي صحيح در مراتع،رعايت تعادل دام و مرتع،احداث جاده هاي مالرو در مراتع ، احداث آبشخور و ... است.
روش هاي مبارزه با فرسايش آبي:
روش هاي مبارزه با فرسايش آبي به دو دسته روشهاي غير مستقيم و مستقيم تقسيم مي گردد.
روش هاي غير مستقيم:اين روش ها روش هاي پيشگيري کننده هستند و قبل از مشاهده علائم فرسايش اجرا مي شوند. اين روش ها بسيار ارزان تر و ساده تر از روشهاي مستقيم هستند.
روشهاي غير مستقيم عبارتند از:
1-استفاده از زمين ها بر حسب استعدادشان
2-شخم زدن صحيح
3-استقرار پوشش گياهي مناسب
4-دادن کود و افزايش مواد آلي
5-تناوب زراعي
6-باقي گذاشتن بقاياي محصول در زمين يا مالچ پاشي
و ...
روشهاي مستقيم:
اين روش ها هنگامي آغاز مي شوند که علائم فرسايش به چشم بخورند و روش هاي پيشگيري کننده مثمر ثمر نباشند. روش هاي مبارزه مستقيم مبتني بر اصول تضعيف و يا حذف عوامل مساعد فرسايش است.
روشهاي مستقيم عبارتند از:
1-احداث نهر هاي انتقال آب
2-احداث آبراهه هاي زيرزميني
3-تراس بندي زمين
4-بانکت بندي
5-احداث اپي يا آبشکن در کناره رودخانه ها
6-ايجاد کنتور فارو
و ...
چه بايد کرد؟
بايد با احياء پوشش گياهي و اعمال روشهاي مختلف جريان آب را مهار نمود و امکان نفوذ آنرا در خاک فراهم کرد و با ايجاد شرايط مناسب اقدام به کاشت درخت و درختچه نمود. به اين گونه فعاليتها که نهايتاً منجر به حفظ آب و خاک شده و شرايط را به سمت برقراري تعادل زيست محيطي سوق مي دهد آبخيزداري گفته مي شود.
اسکان، توليد علوفه و شکوفايي پتانسيل هاي بالقوه عشاير گام موثري در حفظ آب، خاک و منابع تجديد شونده و تداوم حيات و زندگي است.
اصلاح کاربري اراضي پر شيب حوزه هاي آبخيز از برنامه هاي پيشگيرانه آبخيزداري در مهار و کنترل سيلاب هاي ويرانگر است
